Boerboel — wszystko, co musisz wiedzieć o rasie

Boerboel — dane rasy w pigułce

Boerboel, nazywany też mastifem południowoafrykańskim lub psem farmerskim, to jedna z największych i najsilniejszych ras psów na świecie. Wywodzi się z Republiki Południowej Afryki, gdzie od XVII wieku towarzyszył holenderskim osadnikom jako niezastąpiony stróż gospodarstwa: bronił domostw, inwentarza i rodziny przed dzikimi zwierzętami oraz intruzami. W tym przewodniku znajdziesz informacje o charakterze, wyglądzie, pielęgnacji, żywieniu, aktywności i cenie boerboela oraz podpowiedzi, jakie akcesoria sprawdzą się przy tak dużym psie. W sklepie Piesław znajdziesz akcesoria marki RAGI oraz karmy i przysmaki marki Syta Micha dopasowane do potrzeb ras olbrzymich.

Cecha	Boerboel
Waga	ok. 60–90 kg (samce), 50–70 kg (suki)
Wzrost w kłębie	60–70 cm (samce), 55–65 cm (suki)
Długość życia	10–12 lat
Grupa FCI	brak — rasa nieuznana przez FCI; typologicznie mastif/molos, klasyfikowana przez KUSA jako pies użytkowy/stróżujący
Kraj pochodzenia	Republika Południowej Afryki
Typ sierści	krótka, gładka, gęsta, przylegająca
Umaszczenie	płowe, czerwone, brązowe, kremowe, pręgowane, często z ciemniejszą maską; łaciate i czarne sporne między standardami; rasa nieuznana przez FCI
Poziom energii	umiarkowany
Dla kogo	wyłącznie bardzo doświadczeni opiekunowie dużych psów, nie na pierwszego psa; przywiązany do rodziny, powściągliwy wobec obcych; dom z ogrodem, nie mieszkanie, umiarkowany ruch

Usposobienie i charakter

Osobowość

Opisy rasy zgodnie określają usposobienie boerboela jako zrównoważone, pewne siebie i czujne. To potężny pies obronny, który instynktownie ocenia sytuację i teren, silnie przywiązuje się do swojej rodziny i traktuje jej bezpieczeństwo priorytetowo. Wobec domowników bywa czuły i spokojny, natomiast wobec obcych zachowuje naturalny dystans i podejrzliwość — to typowa cecha ras hodowanych od pokoleń na obrońców gospodarstwa, a nie sama w sobie oznaka agresji.

Szczekliwość

Boerboel nie jest rasą, która szczeka bez powodu — to raczej pies oszczędny w komunikacji głosowej na co dzień, ale zdecydowany, gdy naprawdę uzna, że sytuacja tego wymaga. Głębokie, donośne szczeknięcie boerboela pełni funkcję ostrzegawczą: sygnalizuje pojawienie się kogoś obcego na terenie, który pies uważa za swój. To pożądana, wyselekcjonowana cecha stróżująca, a nie skłonność do nerwowego, ciągłego ujadania — pod warunkiem że pies jest dobrze zsocjalizowany i nie reaguje lękiem na każdy bodziec z zewnątrz.

Podejście do dzieci

Boerboel może dobrze funkcjonować w rodzinie z dziećmi, jeśli od początku towarzyszy mu nadzór dorosłych i jasne zasady — to nie jest rasa, którą można zostawić samą z małym dzieckiem na zasadzie „niani”, niezależnie od tego, jak łagodny wydaje się konkretny pies. Ze względu na rozmiar i siłę psa — nawet spokojny, dobrze wychowany boerboel może przypadkowo przewrócić dziecko lub starszą osobę, jeśli entuzjastycznie wyskoczy na powitanie — warto od szczenięcia uczyć go grzecznego witania się z ludźmi. W tym pomoże konsekwentny trening — zobacz nasz poradnik jak oduczyć psa skakania na ludzi.

Podejście do innych psów i zwierząt

Z innymi psami w domu boerboel zwykle radzi sobie dobrze pod warunkiem wczesnego wprowadzenia i konsekwentnej socjalizacji; nowe, dorosłe psy najlepiej przedstawiać sobie na neutralnym terenie, na luźnych smyczach. Wobec mniejszych zwierząt (koty, drobny inwentarz) silny instynkt stróżujący i terytorialny wymaga uważnego wprowadzania i nadzoru, zwłaszcza w pierwszych tygodniach wspólnego mieszkania — dobrze zsocjalizowany boerboel potrafi jednak spokojnie koegzystować z innymi zwierzętami domowymi, z którymi dorastał.

Stosunek do obcych

Wobec obcych boerboel zachowuje naturalny dystans i czujność, a nie entuzjazm — to zgodne z jego historyczną rolą stróża gospodarstwa. Dobrze zsocjalizowany pies potrafi ocenić sytuację i po chwili obserwacji zaakceptować gościa wprowadzonego przez opiekuna, natomiast reaguje wyraźnie na nietypowe zachowanie czy wtargnięcie na teren, który uważa za swój. Kluczowe znaczenie ma tu wczesna, szeroka socjalizacja — pies, który od szczenięcia spotyka różnych ludzi w kontrolowanych warunkach, rzadziej reaguje nadmierną podejrzliwością w dorosłości.

Charakter i szkolenie w praktyce

Praca z boerboelem wymaga czegoś innego niż z większością psów towarzyszących: chodzi nie tyle o nauczenie komend — te przychodzą temu psu stosunkowo łatwo — ile o świadome kierowanie jego naturalnym instynktem obronnym. Boerboel z definicji ocenia sytuacje samodzielnie, więc szkolenie musi jasno pokazywać, że decyzje o tym, kto jest „swój”, a kto „obcy” na terenie, podejmuje opiekun, a nie pies. Metody oparte na sile czy dominacji nie tylko nie działają — u psa tej wielkości i pewności siebie mogą prowadzić do eskalacji, a nie posłuszeństwa.

Trzy filary pracy od szczenięcia wyglądają tu podobnie jak przy innych dużych rasach stróżujących. Pierwszy: szeroka socjalizacja — kontrolowane spotkania z różnymi ludźmi, dźwiękami i sytuacjami w pierwszych miesiącach życia, zanim naturalna podejrzliwość wobec obcych okrzepnie w nawyk. Drugi: konsekwentne zasady domowe — jasne reguły dotyczące witania gości, zachowania przy bramie czy furtce i reagowania na komendę przerywającą, wprowadzane od pierwszego dnia, a nie dopiero, gdy pies osiągnie pełną masę ciała. Trzeci: praca pod okiem doświadczonego przewodnika — ze względu na siłę i naturalny instynkt obronny wielu hodowców i trenerów zaleca zajęcia grupowe lub indywidualne z instruktorem znającym duże rasy stróżujące, zwłaszcza jeśli w domu są dzieci lub pies ma często kontakt z osobami z zewnątrz.

Dla kogo TAK: dla opiekunów z wcześniejszym doświadczeniem w prowadzeniu dużych, silnych psów, z domem i ogrodem, gotowych na regularną, cierpliwą socjalizację przez pierwsze miesiące i lata życia psa. Dla kogo NIE: dla osób szukających pierwszego psa w życiu, dla mieszkań bez dostępu do przestrzeni, dla rodzin liczących na to, że sam rozmiar psa „załatwi” wychowanie bez systematycznej pracy. Jeśli mimo konsekwentnej socjalizacji pojawiają się poważne trudności — nadmierna reaktywność na gości, lękliwość albo sygnały narastającej agresji — warto skonsultować się z behawiorystą specjalizującym się w dużych rasach.

Historia boerboela

Historia rasy sięga przybycia pierwszych europejskich osadników na Przylądek Dobrej Nadziei w połowie XVII wieku. Jan van Riebeeck, który w 1652 roku założył tam kolonię holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, przywiózł ze sobą psy typu bullenbeisser — masywne, dziś już wymarłe psy używane do obławy na grubego zwierza. Krzyżowano je z miejscowymi psami afrykańskimi (m.in. rasy typu africanis), tworząc twardego, odpornego na trudny klimat psa roboczego. Boerboel wywodzi się więc pośrednio od starożytnych molosów, podobnie jak wiele ras mastifowatych w Europie, ale ukształtował się w zupełnie innych, znacznie surowszych warunkach RPA. Kolejny impuls do rozwoju rasy dało sprowadzenie angielskich buldogów i buldogów typu bullmastiff w okresie drugiej wojny burskiej (1899–1902) — krzyżówki z miejscowymi psami dały tzw. „boela”, bezpośredniego poprzednika dzisiejszego boerboela.

Nazwa „boerboel” w języku afrikaans nawiązuje do tej roboczej historii — „boer” oznacza rolnika, a „boel” to dawne, potoczne afrikaanerskie określenie dużego psa typu mastif czy buldog, najprawdopodobniej skrót od słowa „boelhond”. Formalna, udokumentowana historia rasy jest stosunkowo młoda: przed latami 70. XX wieku nie istniały żadne księgi rodowodowe ani spisany wzorzec. Zorganizowana, nowoczesna hodowla zaczęła się dopiero pod koniec lat 70. i w latach 80., gdy hodowcy w Południowej Afryce zebrali pozostałe po farmach psy robocze i na ich bazie odtworzyli rasę zgodnie ze spisanym wzorcem — dlatego boerboel bywa określany jako rasa wciąż młoda formalnie, mimo wielowiekowych korzeni typu użytkowego, z którego się wywodzi.

Ile żyje boerboel?

Boerboel żyje zwykle 10–12 lat, co jest typowe dla tak dużej i ciężkiej rasy — u dużych psów długość życia bywa krótsza niż u mniejszych, głównie ze względu na tempo wzrostu i obciążenie układu kostno-stawowego. Na to, ile ostatecznie przeżyje konkretny boerboel, wpływa splot wielu czynników: genetyka i linia hodowlana, utrzymanie prawidłowej masy ciała (nadwaga dodatkowo obciąża stawy tak ciężkiego psa), dopasowana dieta, umiarkowany, ale regularny ruch oraz systematyczne kontrole u weterynarza — zwłaszcza pod kątem stawów biodrowych i łokciowych oraz serca.

Wygląd i odmiany boerboela

Boerboel to pies o masywnej, muskularnej budowie, szerokiej głowie i mocnej, kwadratowej szczęce — sylwetka jednoznacznie kojarzona z grupą psów mastyfowatych i molosów. Sierść jest krótka, gładka, gęsta i ściśle przylegająca do ciała, bez podszerstka wymagającego specjalnej pielęgnacji. Najczęściej spotykane umaszczenie to odcienie płowego, czerwonego, brązowego, kremowego oraz pręgowanego (brindle), często z ciemniejszą maską na pysku. Niektóre organizacje hodowlane dopuszczają też umaszczenie łaciate (białe plamy na ciemniejszym tle), choć wśród hodowców bywa ono przedmiotem dyskusji, ponieważ różne standardy podchodzą do niego różnie. Spotyka się również boerboela czarnego — rzadszy wariant umaszczenia, wokół którego toczy się podobna dyskusja hodowlana, bo część standardów rasy go nie uznaje.

W przeciwieństwie do ras z formalnie wyróżnionymi odmianami wielkości czy sierści, boerboel nie ma oficjalnie wydzielonych podras — to jedna, spójna sylwetka, w ramach której spotyka się zróżnicowanie umaszczenia i drobne różnice budowy między liniami hodowlanymi. Część hodowców kładzie nacisk na masywność, inni na zwinność psa.

Pielęgnacja boerboela

Krótka, gładka sierść boerboela to jeden z praktycznych plusów tej rasy — w przeciwieństwie do psów o gęstym podszerstku nie wymaga częstego, intensywnego szczotkowania ani wyczesywania kołtunów. Wystarczy szczotkowanie raz w tygodniu, żeby usunąć obumarły włos i utrzymać sierść w dobrej kondycji, a w okresie sezonowego linienia — nieco częściej. Do tego typu sierści świetnie sprawdza się rękawica do czesania: masuje skórę i zbiera martwy włos jednocześnie, co duży pies zwykle toleruje lepiej niż tradycyjną szczotkę.

Warto też pamiętać o regularnej kontroli pazurów — przy dużej masie ciała boerboela nieprzycięte, zbyt długie pazury mogą zaburzać prawidłowy chód i dodatkowo obciążać stawy.

Żywienie boerboela

Żywienie tak dużego psa to spore wyzwanie logistyczne i finansowe — boerboel potrzebuje znacznie więcej kalorii niż psy małych i średnich ras, ale kluczowe jest tu nie tyle „dużo”, co „dobrze dopasowane”. Warto wybierać karmę przeznaczoną dla ras dużych i olbrzymich, uwzględniającą specyfikę wzrostu szczeniąt tej wielkości — zbyt szybki przyrost masy u młodego boerboela może niekorzystnie wpływać na rozwijający się układ kostno-stawowy, dlatego hodowcy często zalecają specjalną karmę dla szczeniąt ras dużych, a nie karmę uniwersalną. Konkretną dawkę i harmonogram żywienia szczenięcia najlepiej ustalić z hodowcą i weterynarzem.

U dorosłego boerboela kluczowa jest kontrola masy ciała — nadwaga u tak ciężkiej rasy dodatkowo obciąża stawy, które i tak są jednym z czulszych punktów tej rasy. Jeśli pies zaczyna zaokrąglać się w talii, warto zajrzeć do poradnika jak odchudzić psa i skonsultować plan żywieniowy z weterynarzem. Ze względu na głęboką klatkę piersiową, typową dla ras dużych i olbrzymich, część opiekunów dzieli dzienną porcję na dwa mniejsze posiłki zamiast jednego dużego — to element profilaktyki wzdęcia i skrętu żołądka, który warto omówić z weterynarzem, zwłaszcza przy pierwszym psie tej wielkości w domu.

Aktywność i zabawa z boerboelem

Wbrew imponującej posturze boerboel nie ma ekstremalnego zapotrzebowania na ruch — to pies o umiarkowanym poziomie energii, stworzony do patrolowania obejścia, a nie wielogodzinnego biegania czy aportowania na dystans. Codzienny, spokojny spacer z krótką zabawą zwykle w zupełności wystarcza dorosłemu psu tej rasy.

U rosnącego szczenięcia boerboela szczególnie ważne jest, by nie przeciążać stawów: warto unikać długiego biegania po twardych nawierzchniach czy skakania, dopóki układ kostny w pełni się nie ukształtuje — to typowe zalecenie przy rasach dużych i olbrzymich, warte omówienia z weterynarzem.

Ze względu na mocną budowę szczęk dobrze sprawdzają się wytrzymałe szarpaki do wspólnej zabawy przeciąganej, które jednocześnie budują więź z opiekunem. Warto też zadbać o stymulację węchową i mentalną — dla psa stróżującego, z natury czujnego na otoczenie, zabawy angażujące nos bywają świetnym, spokojniejszym sposobem na zmęczenie psychiczne, gdy akurat nie ma czasu na dłuższy spacer.

Transport i podróże z boerboelem

Boerboel to zbyt duży pies na typowy transporterek czy fotelik na siedzenie — przy wadze sięgającej nawet 90 kg jedynym praktycznym rozwiązaniem jest solidna mata XL na tylną kanapę lub bagażnik. Usztywniana mata na 2/3 kanapy daje psu stabilne miejsce i chroni tapicerkę przed sierścią, pazurami i błotem.

Podczas jazdy warto zadbać o dodatkowe zabezpieczenie — nawet spokojny boerboel może poruszyć się gwałtownie przy nagłym hamowaniu, a przy takiej masie ma to znaczenie dla bezpieczeństwa całej rodziny w aucie. Jeśli przewozisz psa w bagażniku kombi lub SUV-a, uniwersalna mata ochronna zabezpieczy przestrzeń ładunkową.

Dom: legowisko, miski i akcesoria dla boerboela

Boerboel nie jest psem do małego mieszkania — najlepiej czuje się w domu z ogrodem, gdzie może patrolować własny teren, co odpowiada jego stróżującym instynktom. Każdy boerboel potrzebuje stałego miejsca do odpoczynku — solidnego, przestronnego legowiska dopasowanego do jego masywnej sylwetki, w którym wygodnie zmieści się nawet po pełnym wyroście.

Równie ważna jest stabilna miska na wodę i karmę — przy sile i masie tej rasy lekka, plastikowa miska łatwo się przewraca lub przesuwa po podłodze. Lepiej sprawdzi się cięższa, stabilna miska ceramiczna, która nie przemieszcza się podczas jedzenia czy picia.

Zdrowie boerboela — predyspozycje i badania

Predyspozycje rasowe

Boerboel to rasa ogólnie postrzegana jako krzepka i odporna, ale jak każdy duży, szybko rosnący pies ma swoje predyspozycje zdrowotne, o których warto wiedzieć przed decyzją o zakupie szczenięcia. Poniższa lista to mapa obszarów do rozmowy z hodowcą i weterynarzem, a nie diagnoza — służy temu, żebyś wiedział, o jakie wyniki badań pytać i co obserwować u własnego psa.

Choroby opisywane u rasy

Poniższe schorzenia pojawiają się w materiałach weterynaryjnych i hodowlanych poświęconych boerboelowi. Nie jest to lista chorób Twojego psa — większość boerboeli nigdy nie zachoruje na żadną z nich. Traktuj ją jako punkt wyjścia do rozmowy z hodowcą i weterynarzem:

• dysplazja stawu biodrowego (HD) — nieprawidłowy rozwój stawu biodrowego prowadzący do zmian zwyrodnieniowych; u boerboela, ze względu na dużą masę ciała i szybkie tempo wzrostu, opisywana jako jedna z częstszych chorób ortopedycznych rasy, oceniana rentgenowsko u psów hodowlanych;
• dysplazja stawu łokciowego — zaburzenie rozwojowe stawów kończyn przednich, wymieniane obok dysplazji bioder wśród badań ortopedycznych zalecanych psom hodowlanym tej rasy;
• wzdęcie i skręt żołądka (GDV) — stan nagły typowy dla ras dużych i olbrzymich o głębokiej klatce piersiowej, wymagający natychmiastowej pomocy weterynaryjnej;
• padaczka młodzieńcza — napady drgawkowe pojawiające się u młodych psów, opisywane w materiałach o zdrowiu rasy jako powiązane m.in. ze zmianami hormonalnymi lub silnym stresem u szczeniąt i młodych osobników;
• demodekoza (nużyca) — schorzenie skórne o podłożu pasożytniczo-odpornościowym; u boerboela opisywana dziedziczna predyspozycja z możliwością szybkiego przejścia z postaci miejscowej w uogólnioną;
• kardiomiopatia rozstrzeniowa serca (DCM) — choroba mięśnia sercowego prowadząca do jego osłabienia i powiększenia jam serca; u boerboela wymieniana jako schorzenie o podłożu genetycznym, dla którego zaleca się badania kardiologiczne psów hodowlanych.

Predyspozycja to nie wyrok, tylko wskazówka, co obserwować. Kupując szczenię z hodowli traktującej badania poważnie, znacząco zmniejszasz ryzyko. O zdrowiu konkretnego psa decyduje lekarz weterynarii.

Badania: hodowlane i profilaktyczne

Co badają odpowiedzialne hodowle. Przy tej rasie kluczowe są badania ortopedyczne rodziców — ocena rentgenowska stawów biodrowych i łokciowych — a coraz częściej także badanie kardiologiczne pod kątem kardiomiopatii rozstrzeniowej. Odpowiedzialny hodowca udostępnia wyniki tych badań przyszłym właścicielom szczeniąt bez proszenia o to.

O co pytać hodowcę. Poproś o wgląd w wyniki badań stawów obojga rodziców — nie o samo zapewnienie, że „wszystko jest zdrowe”, tylko o konkretną dokumentację: opis oceny rentgenowskiej, ewentualne badanie kardiologiczne, informację, czy w linii zdarzały się napady drgawkowe lub problemy skórne. Rzetelny hodowca chętnie pokaże oboje rodziców i odpowie na takie pytania.

Profilaktyka u dorosłego psa. Kalendarz szczepień i odrobaczeń ustala lekarz prowadzący. U rosnącego szczenięcia lekarze często zalecają umiar w skokach i długim bieganiu po twardych nawierzchniach, żeby nie przeciążać rozwijających się stawów. U psa dorosłego podstawą jest coroczna wizyta kontrolna, utrzymanie prawidłowej masy ciała oraz obserwacja pod kątem sztywności po odpoczynku, zmian skórnych czy niepokojących objawów ze strony układu krążenia.

Cena i skąd wziąć psa rasy boerboel

Boerboel to w Polsce rasa wciąż niszowa i rzadko spotykana, więc trudno mówić o jednej, sztywno ustalonej cenie rynkowej. To, ile ostatecznie zapłacisz za szczenię z rodowodem, zależy od kilku czynników: renomy i linii hodowlanej, zakresu badań zdrowotnych rodziców (stawy, serce), tego, czy pochodzi z krajowego, czy zagranicznego miotu, a przy imporcie z zagranicznej hodowli dodatkowo od kosztów transportu i formalności — wszystko to razem potrafi wyraźnie podnieść cenę.

Ze względu na to, że rasa nie jest uznana przez FCI, w Polsce nie znajdziesz jej w typowych hodowlach zrzeszonych w ZKwP — szczeniąt boerboela szukać trzeba raczej wśród nielicznych krajowych hodowców działających poza strukturami FCI lub bezpośrednio u hodowców zagranicznych, m.in. w Republice Południowej Afryki czy innych krajach Europy. Przy tak nietypowej rasie szczególnie ważne jest sprawdzenie rodowodu, badań zdrowotnych rodziców (zwłaszcza pod kątem stawów i serca) oraz warunków, w jakich wychowywane są szczenięta — rzetelny hodowca chętnie pokaże oboje rodziców i udostępni dokumentację zdrowotną.

Adopcja boerboela z polskiego schroniska jest mało prawdopodobna ze względu na rzadkość rasy — w schroniskach zdecydowanie częściej trafisz na mieszańce lub popularniejsze rasy dużych psów, choć warto pamiętać o tej opcji przy każdej decyzji o nowym psie w rodzinie.

Wady i zalety rasy

Zalety	Wady
Silne przywiązanie do rodziny i naturalne instynkty obronne	Bardzo duży rozmiar i masa ciała, utrudniające transport i codzienną logistykę
Niska wymagana ilość zabiegów pielęgnacyjnych dzięki krótkiej sierści	Wysokie koszty utrzymania — karma, weterynarz, badania profilaktyczne
Umiarkowane zapotrzebowanie na intensywny ruch jak na tak dużego psa	Predyspozycja do problemów ze stawami i innych schorzeń typowych dla ras olbrzymich
Silny instynkt stróżujący, przydatny w dużym domu z ogrodem	Konieczność wczesnej, konsekwentnej socjalizacji i doświadczenia w prowadzeniu dużych psów
Zwykle powściągliwy, a nie nerwowo szczekliwy	Trudność w znalezieniu rasy w Polsce — to nie jest pies „od ręki”

Ciekawostki o rasie

• Nazwa rasy to dosłownie „pies rolnika”. „Boer” w afrikaans oznacza rolnika, a „boel” to dawne, potoczne określenie dużego psa typu mastif czy buldog, prawdopodobnie skrót od słowa „boelhond” — rasa zawdzięcza nazwę swojej roli przy farmach holenderskich osadników.
• Rasę zapoczątkowały psy sprowadzone przez Jana van Riebeecka w 1652 roku. Wraz z założeniem kolonii przy Przylądku Dobrej Nadziei przybyły do Afryki masywne psy typu bullenbeisser, krzyżowane później z miejscowymi psami afrykańskimi.
• Druga wojna burska przyspieszyła rozwój rasy. Na przełomie XIX i XX wieku do Południowej Afryki sprowadzono angielskie buldogi i psy typu bullmastiff, których krzyżówki z miejscowymi psami dały bezpośredniego poprzednika dzisiejszego boerboela.
• Formalna hodowla rasy ma zaledwie kilka dekad. Przed latami 70. XX wieku nie istniały żadne spisane księgi rodowodowe boerboela — nowoczesną, zorganizowaną hodowlę odtworzono z ocalałych psów farmerskich dopiero w latach 70. i 80.
• To jedna z najcięższych ras psów na świecie. Dorosłe samce osiągają nawet 90 kg masy ciała, co stawia boerboela w gronie najcięższych ras psów obok m.in. mastifa angielskiego czy dogów.

Treści w tym artykule mają charakter informacyjny i edukacyjny oraz nie zastępują konsultacji weterynaryjnej, kynologicznej ani prawnej. Nie stanowią diagnozy, zaleceń dotyczących leczenia ani gwarancji zdrowotnych konkretnego psa, a informacje o przepisach lokalnych mogą się zmieniać — zawsze zweryfikuj aktualny stan prawny we właściwym urzędzie gminy. W kwestiach zdrowia, żywienia, socjalizacji i zakupu szczenięcia skonsultuj się z lekarzem weterynarii oraz sprawdzonym, odpowiedzialnym hodowcą.